محسوب گردد. اما از نظر حقوقی، هنگامیکه زنده به دنیا نیامده است شخصمستقلی بشمار نمیآید ونمی تواند دارندهی حق وتکلیف باشد؛ با وجود این درصورتی که مصلحت اقتضا کند، ممکن است جنین حتی قبل از تولد دارای حق گردد، مشروط بر اینکه زنده به دنیا آید.2
مادهی 957 قانون مدنیدراین سوره صریحاً مقرر میدارد که: “حمل از حقوق مدنی متمتع میگردد، مشروط براینکه زنده متولد شود.” بنابراین طبق مقررات قانون مدنی، حمل یعنی کودک که هنوز متولد نشده از تاریخ انعقاد نطفه عیناً مانند کودکی که به دنیا آمده است از کلیه حقوق مدنی برخوردار است مشروط بر آنکه زنده متولد شود اگرچه پس ازتولد هم فوراً فوت نماید. پس جنین دارای نوعی شخصیت است ومیتواند صاحب حق باشد. مثلاً ممکن است که به نفع او وصیت شود وحقی بدین ترتیب برای او ایجاد شود. همچنین جنین طبق قانون، ارث میبرد همانطور که مقنن درماده 875 قانون مدنی این نکته را تصریح نموده است، این ماده در مورد حملی که مورث او فوت کرده چنین مقرر میدارد: “شرط وراثت، زنده بودن در حین فوت مورث است واگر حملی باشد درصورتی ارث میبرد که نطفه اوحینالموت منعقد بوده وزنده هم متولد شود اگر چه فوراً پس از تولد بمیرد.” وممکن است برای حفظ وادارهی سهمالارث جنین، کسی از طرف دادگاه معین شود که اصطلاحاً امین نامیده میشود. اما شخصیت جنین وحقی که برای او ایجاد میشود متزلزل است و هنگامی مستقر وپایدار میشود که زنده بدنیا آید اگر چه فوراً بعد از تولد بمیرد.
آنچه در بالا آمد نشاندهنده زمان شروع کودکی یا طفولیت را در قوانین ایران بیان میکند اما این کودکی پایانی نیزدارد که قانون مدنی در تبصرهی 1 ماده ی1210 مصوب 1360 مجلس شورای اسلامی آن را چنین اعلام میدارد: سن بلوغ در پسر پانزده سال است. تشخیص این سن در ایران براساس تاریخ تولدی است که روی شناسنامه افراد درجگردیده ومعتبر میباشد. طبق مادهی 1210قانون مدنی: “هیچ یک را نمیتوان بعداز رسیدن به سن بلوغ بهعنوان جنون یا عدم رشد مجبور نمودمگر اینکه عدمرشد یاجنون او ثابت شده باشد.” پس براساس قانون مدنی دختری که نه سال تمام قمری وپسری که 15 سال تمام قمری داشته باشد میتواند هرگونه دخل وتصرف در اموال وحقوق مالی خود بنماید ومحتاج کسب اجازه از هیچ مقام ومرجعی ندارد.
بین تبصرههای ومواد قانون مدنی درخصوص تملک اموال توسط صغیر بعد از رسیدن به سن بلوغ تعارض وجود دارد ولی این تعارض را هیئت عمومی دیوان عالی کشوربا صدور رأی وحدت رویه رفع نموده است.
همانطور که میدانیم چون قوانین ایرانمتأثر والهام گرفته ازمقررات وقواعد فقه اسلام است لذا طبق مقررات اسلام صغیرکسی است که بالغ ورشید نشده است وهریک از ایندو خصیصه برای خروج صغیر ازحجر لازم است وهمچنین فقها برای بلوغ ورشد خصوصیات وشرایطی را ذکر نمودهاند که قبلاًدر مبحث کودک در اسلام در آن مورد توضیح داده شد.
آنچه مسلم است اینکه متأسفانه سن بلوغ مذکور درتبصره 1ماده 1210 در مسائل حقوقی وسیاسی یکسان نیست وبه عبارت دیگر دوران کودکی برای هر امری در زمانی خاص پایان میآید:
الف) در مورد ازدواج پایان کودکی در مورد دختر سیزده سالگی ودر مورد پسر پانزده سالگی است مادهی 1041قانون مدنی که در سال1379 اصلاح شده چنین مقرر میدارد عقد نکاح دختر قبل از رسیدن به سن13 سال تمام شمسی وپسربعد ازرسیدن به15سال تمام شمسی منوط است به اذن ولی به شرط رعایت مصلحت با تشخیص دادگاه صالح، پس میتوان از مفهوم مخالف مادهی فوق چنین استنباط نمود که اگر دختری به سن 13 سال تمام وپسری به سن 15 سال تمام برسد برای عقد ازدواج نیاز به موافقت ولی با صدور حکم از دادگاه نیست.
ب) در خصوص مسئولیت کیفری وحقوقی پایان سن کودک مقارن سن بلوغ است که در دختر 9 سال تمام قمری وبرای پسر 15 سال تمام قمری است.
ج) درمسائلمربوط به کار وکارگری پایان سنکودکی بطور یکسانبرای پسر ودختر15سالگی قید شده است. براساس ماده 79 قانون کار به کارگماردن افرادکمتر از 15 سال تمام ممنوع است.
پس همان طور که ملاحظه میشود دختر چهارده سالهای که میتواند ازدواج نماید وحق دخالت درامورمالی خویش را دارد نمیتواند به عنوان کارگر استخدام شود.
د) در مورد برخورداری از حقوق سیاسی وشرکت در انتخابات دوران کودکی پسر ودختر 18 سال میباشد مادهی 36 قانون انتخابات ریاست جمهوری یکی از شرایط انتخاب کنندگان را داشتن18سال برای انتخاب کنندگان بیان میکند. هم چنین کسی که 18 سال تمام نداشته باشد حق شرکت در انتخابات مجلس و نیز حق شرکت درانتخابات مجلس شورای اسلامی را نخواهد داشت.1
هـ ) سن استخدام دولتی، پایان 18سالگی میباشد واگر کسی به این سن نرسیده باشدنمیتوان وی را به عنوان کارمند به استخدام دولت درآورد. قانون استخدام کشوری یکی از شروط برای ورود به خدمت رسمی را داشتن حداقل 18سال تمام قید کرده است.2 هم چنین به موجب مادهی 5 آئین نامه ی استخدامی کارکنان مجلس شورای اسلامی مصوب 1362 برای ورود به خدمات مجلس شورای اسلامی داشتن حداقل 18 سال سن ضروری است.
و) برای صدورگذرنامه ونیز اخذگواهینامه برای وسایل نقلیه موتوری پایان کودکی را 18سال در نظرگرفتهاند ودربرخی موارد بطور مثل برای استفاده ازحقوق وظیفه مستمری، دوران کودکی میتواند تا سن20سالگی هم افزایش یابد وحتی اینسن اگر دریکی ازمؤسسات آموزشی، آموزشگاههای رسمی وعالی مشغول تحصیل باشند تا 25سالگی هم افزایش مییابد. با توجه به مطالب فوق الذکر میتوان گفت یکی از مهمترین حقوق
کودک که در قوانین ایران به آن پرداخته شده حق حیات است. حق حیات از دوران جنینی شروع شده وتا پایان دورهکودکی ادامه دارد، این ازحقوق مسلم کودک میباشد که ابتداً برعهده والدین وپساز آن از وظایف حکومت ودولت می باشد.
نگهداری وتربیت کودک (حضانت ) یکی دیگرازحقوق کودکان است که در قانونمدنی به آن اشاره شده است. قانون مدنی ایران درباب دوم از کتاب هشتم، مقررات مربوطه به این موضوع را بیان مینماید. طبق مادهی1168قانون مدنی: ” نگاهداری اطفال هم حق وهم تکلیف ابوین است.” بنابراین والدین برای حضانت ونگهداری از کودک باید از تمام ابزار ووسایل که لازمه بقاء، نمو وبهداشت جسمی وروحی کودک میباشد استفاده نمایند. سرپرستی از کودک که در قوانین ایران بطور جد به آن اشاراتی شده یکی از حقوق کودکان بر والدین است. درحقوق ایران صریحاً به موضوع حمایت از کودکان بیسرپرست پرداخته شده بطوریکه برای این مهم در سال1353 قانون حمایت ازکودکان بدون سرپرست به تصویب رسیده است. بهموجب این قانون خانوادههای فاقد فرزند میتوانند تحت شرایط وضوابطی کودکانیرا که سرپرست ندارند سرپرستی نمایند، بدون آنکه آثار ناشی از قرابت نسبی از قبیل ارث وحرمت نکاح ایجاد شود.
یکیدیگر از حقوق کودکان داشتن مکان وجا ومتعلق بودن به یک سرزمین مشخص است. لزوم داشتن تابعیت یک اصل حقوقی مسلم وقابل قبول در تمام سیستمهای حقوقی دنیاست که کشور ایران از این امر استثنا نیست. بنابراین به محض تولد کودک، تابعیت کشور معینی به او تحمیل میشود. درکشور ایران کودک از تلفیق دو روش سیستم خون وخاک برای کودک تعیین سرزمین (تابعیت ) میشود وکودک نمیتواند تا رسیدن به سن 18سالگی تابعیت خویش را تغییر دهد.1هم چنین اقامتگاه کودک همان اقامتگاه ولی یا قیم است.2
مسئله تحصیل وآموزش یکیدیگر از حقوق کودکان است که درقوانین ایران به آن پرداخته شده است. اصل سیام قانون اساسی جمهوریاسلامی ایران مصوب 1358 دراین خصوص بیان میدارد: “دولت موظف استوسایل آموزش وپرورش رایگان رابرای همهی ملت تاپایاندورهی متوسطهفراهم کند، وسایل تحصیلات عالی را تا سرحدخودکفایی کشور به طور رایگان گسترش دهد.” آنچه مسلم است این که نه تنها دولت بلکه خود اولیای اطفال هم میبایستی با استفاده از امکانات، کودکان خودرا به تحصیل علم ودانش ویا فرا گرفتن حرفه تشویق نمایند.
ممنوعیت کار وفعالیت کودکان درکارگاهها بهعلل مختلف از سوی قانونگذار برای کودکان درنظرگرفته شده است، بطوریکه درقانون کار وسایر قوانین، مقرراتی درخصوص شرایط کار نوجوانان وجود دارد. بطور مثال آوردن حداقل سن برای کارکردن؛ همانطوری که قبلاً به آن اشاره شد حداقل سن برای کاردر ایران15 سال تمام قید شده است.1 ساعات کارکمتر، ممنوعیت به کارگیری درکارهای سخت وزیان آور . . . از جمله مقرراتی است که در قوانین ایران برای کودکان ونوجوانان پیشبینی گردیده است واین اهمیتحقوق کودکان رانشان میدهد.
عدم محاکمه واعدام کودک وحتی تقلیل مجازات